سيستم هاى فلسفي قديم وجديد - خواه الهى وخواه مادي - مسألة ( جبر واختيار ) مطرح است . البتة مشكل مسألة در فلسفه الهى با فلسفه مادي متفاوت است واين تفاوت در جوهر مسألة تأثيرى ندارد ، بلكه اعتقاد به قضاء وقدر الهى ، امتيازاتى دارد كه اعتقاد به قضاء وقدر مادي وجبر طبيعي ، آن امتيازات را ندارد ) . ( 1 ) مرحوم مطهرى در اين رابطه مى فرمايد : ماديين صد در صد طرفدار عقيدة جبر هستند وهرگونه اختيار وآزادى را از انسان در مقابل عوامل مادي محيط وجبر تاريخ ، منتفى مى دانند . ماديين كوشش مى كنند كه انسان را صد در صد محكوم طبيعت وتابع طبيعت ومقهور طبيعت جلوه بدهند وأو را در تمام افعال وآثار وأفكار وانتخاب خطمشى وراه وروش ومسلك وعمل ، تابع وضع مخصوص محيط مادي جلوه بدهند . ( ماديين ) طبق همين عقيدة مادي خود ، تاريخ بشر را به طور مادي ، توجيه وتفسير مى كنند ، يعنى هر عمل وهر وضع وهر نمود اجتماعي وهر حركت وتطور وانقلاب اجتماعي را صرفا مولود وضع مادي ( محيط ) مى دانند وشرايط مختلف محيط مادي را به وجود آورنده آن وضع وآن حالت مى دانند . به عقيدة ماديين ، پيدايش مرامها ومسلكها ومذاهب وسيستم هاى فلسفي وهنرها ودانشها در هر عصري ، انعكاس وضع مخصوص حوايج مادي زندگانى بشر در آن عصر است . وخلاصه : نه تنها مايه عيش آدمي ( شكم ) است ، بلكه مايه فكر وعقل وعلم وفلسفه وهنر واخلاق وتجلى روحي ومعنوي انسان نيز همانا شكم ومانندهاى شكم است ) . ( 1 )

--> ( 1 ) - انسان وسر نوشت ، ص 31 - 32 ( چاپ دفتر انتشارات جامعه مدرسين ) . ( 2 ) - أصول فلسفه وروش رئاليسم ، ج 3 ، ص 480 - 481 ( سه جلد در يك جلد ، چاپ دفتر انتشارات جامعه مدرسين ) .